Watchful waiting — de standaard die werd verdrongen
Watchful waiting was lange tijd de benadering in de jeugd-genderzorg: psychologische steun en afwachten zonder medische behandeling. Wat de cijfers lieten zien en hoe de zorg later veranderde.
Wat het was
Watchful waiting in de jeugd-genderzorg betekende: een kind dat zich oncomfortabel voelt in zijn of haar lichaam wordt psychologisch ondersteund, krijgt tijd om de adolescentie te doorlopen, en wordt niet medisch behandeld tot men kan beoordelen of de dysforie persisteert na de puberteit. De aanpak werd bepleit door de oorspronkelijke Nederlandse en Britse jeugdgender-clinici.
Wat de cijfers lieten zien
Volgens de Cass Review suggereerden studies uit de jaren tachtig dat bij ongeveer 15 procent van de voor de puberteit aangemelde kinderen de genderincongruentie doorzette tot in de volwassenheid; de meeste van de overige kinderen werden als volwassene homoseksueel of biseksueel en cisgender. Die vroege studies zijn bekritiseerd omdat niet alle kinderen een formele diagnose hadden; latere studies bij kinderen die wel aan de diagnostische criteria voldeden, vonden doorzettingspercentages van 10 tot 33 procent (bron). Alleen een kleine groep met aanhoudende genderincongruentie werd vanaf ongeveer zestien jaar doorverwezen voor hormoonbehandeling. Zie Pediatrische ethiek.
Waarom het werd verdrongen
Vanaf 2007 ging de praktijk in de Verenigde Staten een andere kant op: in dat jaar begon een kliniek in Boston met puberteitsremmers vanaf de vroege puberteit, en daar werd het genderbevestigende model van Diane Ehrensaft de leidraad. In het Verenigd Koninkrijk bleef watchful waiting bestaan tot 2011, toen puberteitsremmers binnen een onderzoeksprotocol werden uitgeprobeerd (bron). WPATH 8 (2022) pleit, anders dan WPATH 7 (2012), voor sociale transitie in de kindertijd; volgens de Cass Review wordt geen van de WPATH 8-stellingen daarover ondersteund door de systematische review van de Universiteit van York (bron). Het bewijs voor die omkering ontbrak dus (zie Experimenteren zonder kennis).
Wat de Cass Review wel en niet zegt
De Cass Review beveelt watchful waiting niet aan. Wel adviseert zij bij kinderen een voorzichtiger benadering dan bij adolescenten, omdat sociale transitie in de kindertijd mogelijk het verloop van de ontwikkeling van de genderidentiteit verandert, en raadt zij aan flexibel te blijven en een gedeeltelijke in plaats van een volledige transitie te overwegen (bron). Volgens de Cass Review wijken de Zweedse en de Finse richtlijn af van andere richtlijnen door medische behandeling bij een gebrek aan bewijs alleen binnen een onderzoekskader aan te bevelen. In Nederland bleef de zorg ongewijzigd: de Gezondheidsraad zag in zijn advies van 30 juni 2026 geen aanleiding die anders in te richten (bron).
Veelgestelde vragen
Wat hield watchful waiting in de praktijk in?
Een kind met genderdysforie kreeg psychologische ondersteuning en tijd om de puberteit te doorlopen, zonder medische behandeling, totdat duidelijk werd of de dysforie na de puberteit aanhield.
Hoeveel kinderen bleken zich na de puberteit alsnog met hun geboortegeslacht te identificeren?
Volgens de Cass Review zette bij ongeveer 15 procent van de voor de puberteit aangemelde kinderen de genderincongruentie door tot in de volwassenheid, en werden de meeste van die kinderen als volwassene homoseksueel of biseksueel zonder transgenderidentiteit. Latere studies bij kinderen die wel aan de diagnostische criteria voldeden, vonden doorzettingspercentages van 10 tot 33 procent. Alleen een kleine groep met aanhoudende incongruentie werd vanaf ongeveer zestien jaar doorverwezen voor hormoonbehandeling.
Waarom werd watchful waiting vanaf ongeveer 2010 verlaten?
In de Verenigde Staten ging de praktijk vanaf 2007 een andere kant op, met puberteitsremmers vanaf de vroege puberteit en een genderbevestigend model. In het Verenigd Koninkrijk liep watchful waiting tot 2011, toen puberteitsremmers binnen een onderzoeksprotocol werden uitgeprobeerd. WPATH 8 (2022) pleit voor sociale transitie in de kindertijd; volgens de Cass Review wordt dat niet gedragen door de systematische review van de Universiteit van York.