Essay · 21 augustus 2026
Laat gediagnosticeerd, vaker verkeerd begrepen: autisme bij gender-diverse mensen
Een nieuwe studie van de Vrije Universiteit Amsterdam laat zien dat gender-diverse en vrouwelijke autisten gemiddeld later een diagnose krijgen en vaker een eerdere diagnose achter de rug hebben die zij achteraf onjuist vinden dan cisgender mannen. De bevinding raakt direct aan de vraag of genderklinieken zorgvuldig genoeg differentiaaldiagnostiek toepassen voordat ze onbehagen over het lichaam als genderdysforie bestempelen.

Een team rond Amina Zohor Zidane Burgess en Sander Begeer (Vrije Universiteit Amsterdam) publiceerde deze zomer in het tijdschrift Autism een studie die opnieuw licht werpt op een oud probleem: het diagnostisch instrumentarium voor autisme is decennialang gebouwd op het gedrag van jonge jongens. Wie daar niet in past, wordt later herkend — en vaker eerst voor iets anders aangezien. Voor gender-diverse mensen, van wie een deel via een genderkliniek in beeld komt, is dat geen bijzaak maar een kernvraag: wordt onderliggend autisme wel op tijd opgemerkt voordat onbehagen over het lichaam als genderdysforie wordt geduid?
Een cohort van 2.722, overwegend laat herkend
De onderzoekers analyseerden gegevens van 2.722 Nederlandse volwassenen met autisme, van wie de meesten pas als volwassene de diagnose kregen, onder wie 402 gender-diverse deelnemers (bron). Ze keken naar drie dingen: de leeftijd bij formele diagnose, de tijd tussen het eerste vermoeden en die diagnose, en hoe vaak iemand vooraf een andere, foutieve diagnose had gekregen. Na correctie voor leeftijd bleek een duidelijk patroon: cisgender vrouwen werden het laatst gediagnosticeerd, gender-diverse deelnemers zaten daar vlak achter, en cisgender mannen het eerst. Gender-diverse deelnemers hadden de meeste bijkomende psychiatrische diagnoses en meldden het vaakst een eerdere diagnose die zij achteraf als onjuist zagen, gevolgd door cisgender vrouwen en cisgender mannen.
Een systeem gebouwd op jongens
Volgens de onderzoekers zijn de diagnostische criteria voor autisme historisch gevormd naar hoe autisme zich bij jongens in de kindertijd toont, wat de diagnose bij anderen minder nauwkeurig maakt. Deelnemers noemden onder meer persoonlijkheidsstoornissen als eerdere diagnoses die zij later onjuist vonden (bron).
Wat dit betekent voor de genderkliniek
De overlap tussen autisme en aanmeldingen bij genderklinieken is al langer bekend uit ander onderzoek: bij jongeren die zich melden met genderdysforie ligt het aandeel met autistische kenmerken aanzienlijk hoger dan in de algemene bevolking. Volgens de York-review voor de Cass Review had gemiddeld 9 procent van de naar genderklinieken verwezen jongeren autisme (bron). Deze studie, onder volwassenen, voegt daar een klinisch relevant gegeven aan toe: gender-diverse mensen krijgen hun autismediagnose later dan cisgender mannen en hebben vaker eerst een andere diagnose gekregen. Of dat ook geldt voor jongeren bij genderklinieken, onderzocht de studie niet. Dat ondermijnt de aanname dat een behandelteam op het moment van de intake al een volledig beeld heeft van wat er bij een jongere speelt. Zorgvuldige differentiaaldiagnostiek — eerst uitsluiten wat een op zichzelf staand autismespectrum met sociale onhandigheid en lichaamsonbehagen kan verklaren, vóórdat een onomkeerbaar medisch traject wordt ingezet — is daarmee niet een theoretische voorzorg, maar een directe consequentie van wat deze cijfers laten zien.

Mark Visser
Redactie
Veelgestelde vragen
Wat vond de studie van Burgess, Van der Zwaag, Jonkman en Begeer precies?
In een groep van 2.722 Nederlandse volwassenen met autisme, meestal pas als volwassene gediagnosticeerd en onder wie 402 gender-diverse deelnemers, kregen cisgender vrouwen en gender-diverse mensen later hun autismediagnose dan cisgender mannen. Gender-diverse deelnemers meldden het vaakst een eerdere diagnose die zij achteraf als onjuist zagen.
Waarom worden gender-diverse en vrouwelijke autisten later herkend?
Volgens de onderzoekers zijn de diagnostische criteria voor autisme historisch gevormd naar hoe autisme zich bij jongens in de kindertijd toont. Daardoor is de diagnose bij anderen minder nauwkeurig.
Wat betekent dit voor de praktijk in genderklinieken?
De studie ging over volwassenen, niet over jongeren bij genderklinieken. Maar als gender-diverse mensen autisme vaker pas laat of na een andere diagnose krijgen, is grondige differentiaaldiagnostiek vóór een medisch traject geen overbodige voorzorg.