Primum non nocere en het Gezondheidsraad-advies: wanneer is niets doen beter?

Het medisch-ethische beginsel primum non nocere — allereerst niet schaden — geldt sinds Hippocrates als grondslag van het artsenberoep. In aflevering E327 (3 juli 2026) van de podcast Christelijke Apologeet toetst kinder- en jeugdpsychiater Chris Verhagen het Gezondheidsraad-advies Transgenderzorg voor jongeren (30 juni 2026) aan precies dit beginsel — en komt tot een ongemakkelijke conclusie. Zie ook Primum non nocere.

Wat het advies vaststelt

Het advies stelt vast dat de behandelingen hun beoogde fysieke effecten bereiken en dat er "aanwijzingen zijn voor enige verbetering in mentale uitkomsten". Tegelijk erkent het dat de effecten op cognitie en vruchtbaarheid onvoldoende onderzocht zijn en dat langetermijngegevens ontbreken. De commissie weegt vervolgens: niets doen kan ook schadelijk zijn voor de mentale gezondheid — en adviseert de zorg niet anders in te richten.

De bewijslast ligt bij de ingreep

Precies in die afweging zit het ethische probleem, betoogt Verhagen. Primum non nocere is geen symmetrisch afwegingsprincipe; het legt de bewijslast bij de ingreep. Wanneer een arts kiest tussen mogelijke schade door niets doen en iatrogene schade — schade veroorzaakt door het medisch handelen zelf — schrijft het beginsel terughoudendheid voor. Hormoonbehandeling bij een gezond lichaam en chirurgie aan functionerende organen zijn per definitie fysiologie-schadend; dat onderscheidt deze zorg van bijvoorbeeld oncologische chirurgie, waar schade wordt geaccepteerd om een dodelijke ziekte te bestrijden. Zie ook Onomkeerbaarheid.

Wilsbekwaamheid en de grens van geïnformeerde toestemming

Daar komt de vraag naar wilsbekwaamheid bij. Het advies wil de beoordeling daarvan sterker verankeren en de onzekerheden uitgebreider bespreken met jongere en ouders. Maar geïnformeerde toestemming veronderstelt dat de patiënt de gevolgen kan overzien — en de waarde van vruchtbaarheid, ouderschap en een toekomstige kinderwens is voor een vijftien- of zestienjarige nauwelijks invoelbaar. Informatie repareert geen belangenafweging die pas decennia later gemaakt kan worden. Zie ook Informed consent bij minderjarigen.

Een ethische keuze verdient een ethisch debat

Verhagen concludeert dat het advies een normatieve keuze maakt — mentaal welzijn nu boven fysieke integriteit later — en die keuze presenteert als uitkomst van zorgvuldige procedures. Een ethische afweging van deze orde verdient het om expliciet als ethische afweging gevoerd te worden, niet als procedurele kwaliteitsvraag.

De volledige aflevering (38 min) is hieronder te beluisteren, of rechtstreeks op Spotify.

Over de maker

Chris Verhagen (1988) is de man achter de podcast Christelijke Apologeet. Hij is kinder- en jeugdpsychiater — opgeleid in Utrecht, werkzaam geweest bij ggz-instelling De Hoop — en publiceert sinds 2020 video's en podcasts over het christelijk geloof; eind 2025 telde zijn kanaal ruim 23.000 volgers. Zijn medische achtergrond kleurt deze aflevering: hij beoordeelt het advies mede als arts, aan de hand van het beginsel primum non nocere.