De conversiewet en haar blinde vlek: één richting heet zorg, de andere wordt strafbaar.

Hetzelfde doel, andere richting

Klassieke conversietherapie probeerde de psyche te dwingen zich te schikken naar het lichaam. Een homoseksuele man moest leren heteroseksueel te voelen, een meisje dat zich jongen voelde moest leren meisje te zijn. Het instrument was het gesprek, het gebed, soms aversietechnieken. Onomkeerbaar was het zelden. Een mislukt traject liet psychische littekens na, maar geen geamputeerde lichaamsdelen.

Transitiegeneeskunde keert de richting om. Niet de psyche wordt aangepast aan het lichaam, maar het lichaam aan de psyche. Puberteitsremmers schakelen een normaal verlopende ontwikkeling uit. Cross-sex hormonen veranderen stem, beharing, vetverdeling, vruchtbaarheid. Mastectomie verwijdert gezonde borsten. Vaginoplastiek en falloplastiek herbouwen geslachtsdelen. Het einddoel is identiek aan dat van de oude conversietherapie: congruentie tussen lichaam en gevoelde identiteit. Alleen het werktuig verschilt — en het werktuig is hier definitief.

Het doel is identiek: congruentie tussen lichaam en gevoelde identiteit. Alleen de richting verschilt — en de richting die de wet beschermt, laat geen weg terug.

De juridische asymmetrie

De conversiewet behandelt deze twee richtingen niet gelijk. Pogingen om een genderidentiteit te bevragen, vertragen, of weg te laten ebben gelden als conversie. Medische ingrepen die diezelfde identiteit bevestigen vallen erbuiten — sterker, zij worden als enige legitieme antwoord gepositioneerd.

De consequenties zijn concreet. Een ouder die zijn twaalfjarige zoon zegt: laten we wachten tot je achttien bent voor we naar de genderpoli gaan, riskeert onder de wet te vallen. Een psycholoog die exploratief werkt en samen met een jongere zoekt naar trauma, autisme, internalised homophobia of sociale druk voordat hij naar transitie verwijst, riskeert hetzelfde. Een arts die diezelfde jongere puberteitsremmers voorschrijft, gevolgd door testosteron en op haar zestiende een dubbele mastectomie, handelt binnen de wet.

Waarom dit een definitiefout is

De redenering achter het verbod luidt: identiteit ligt vast, dus pogingen om haar te veranderen zijn schadelijk. Maar de wet past dat principe asymmetrisch toe. Als identiteit werkelijk onveranderlijk is, dan zou ook fysieke transitie overbodig zijn. Een onveranderlijke identiteit heeft geen scalpel nodig om zichzelf te bevestigen. Als identiteit wél kneedbaar genoeg is om sociale en medische bekrachtiging nodig te hebben om vorm te krijgen, dan is gespreksvoering die een andere uitkomst onderzoekt niet per definitie schadelijk maar een legitieme klinische optie.

Beide benaderingen kunnen niet tegelijk waar zijn. Of identiteit ligt vast — dan is medische transitie cosmetisch en is exploratie ongevaarlijk. Of identiteit ontwikkelt zich — dan is exploratie een professionele plicht en is vroege medicalisering een ingreep in een nog open proces. De wet kiest geen van beide consistente lezingen. Zij combineert het meest restrictieve uit beide werelden: identiteit ligt zo vast dat bevragen strafbaar wordt, en zo open dat het lichaam ervoor moet wijken.

De onomkeerbaarheid telt mee

Een gespreksbehandeling die schadelijk uitpakt, laat een patiënt achter met psychische klachten. Verwerkbaar, behandelbaar, omkeerbaar in de zin dat het lichaam intact blijft. Een hormonaal en chirurgisch traject dat schadelijk uitpakt, laat een patiënt achter zonder borsten, zonder vruchtbaarheid, met een verlaagde botdichtheid, met seksuele functiestoornissen, en met een lichaam dat niet meer terugkan. Detransitioners als Chloe Cole, Keira Bell en Clementine Breen tonen wat dat in de praktijk betekent.

Een wet die het omkeerbare verbiedt en het onomkeerbare beschermt, kiest niet voor minimale schade. Hij kiest voor één ideologisch antwoord op een vraag die medisch nog open is. Het proportionaliteitsbeginsel — de zwaarte van de ingreep moet in verhouding staan tot de zekerheid van de diagnose — wordt door deze wet juist omgekeerd: de zwaarste ingreep krijgt de minste toets, de lichtste de zwaarste sanctie.

Wat een werkelijk neutrale wet zou doen

Een conversieverbod dat zijn eigen logica serieus neemt, brengt beide richtingen onder dezelfde norm. Geen druk om te veranderen, niet richting cisgender, niet richting transgender. Geen medisch traject voordat alternatieve verklaringen — puberteit, trauma, autisme, homoseksualiteit, sociale besmetting — zijn onderzocht. Geen gespreksverbod dat exploratieve therapie strafbaar maakt. De zorgvuldigheid moet symmetrisch zijn, omdat de mogelijkheid van schade dat ook is.

Wat nu voorligt is geen verbod op conversie. Het is een wettelijke voorkeur voor één type conversie boven het andere — verpakt als bescherming van een groep die in werkelijkheid wordt overgeleverd aan de richting waarin het minste valt terug te draaien.